Raport Fundacji Instrat wskazuje, że 99 proc. przeanalizowanych zamówień publicznych bezpośrednio lub pośrednio wyklucza produkty inne niż oferowane przez Microsoft. Do zamówień wprost wykluczających konkurencję eksperci zaliczyli aż 20 proc. zamówień. Prawie cała reszta zawierała zapisy, które wykluczały konkurencję na inne sposoby, w tym wymagając, by interfejs zawierał elementy 3D. W zasadzie, jak się okazuje, tylko jedno (sic!) postępowanie zaklasyfikowano jako nie preferujące Microsoftu (przeprowadził je Narodowy Instytut Fryderyka Chopina).

Takie wyniki analizy oznaczają, że Microsoft zmonopolizował rynek dostaw oprogramowania biurowego dla polskiej administracji. To ryzykowne dla urzędników każdego szczebla z kilku powodów. Pierwszym, oczywistym, jest ryzyko nagłego wzrostu cen, gdyż monopolista nie musi się bać, że klienci przejdą do konkurencji. Nie jest też dobrze, gdy amerykańska korporacja, a nie polski rząd, kontroluje lwią część polskiej infrastruktury technologicznej i może nam ją po prostu wyłączyć. Ponadto w przypadku awarii, wycofania się dostawcy z oferowania usługi lub innych problemów, ryzyko obejmie całą administrację, a nie tylko część jej jednostek – w praktyce może oznaczać to znacznych rozmiarów paraliż państwa.

Kolor dowolny, byle czarny

Choć prawo zamówień publicznych zabrania wykluczania konkurencji przez wskazywanie konkretnych producentów oprogramowania, to konstrukcja zamówień preferuje produkty Microsoftu. Zamawiający w większości przypadków dopuszczają alternatywne oprogramowanie, o ile spełnia ono szereg specyficznych wymogów, ale natrafiamy na przypadki wymogów kompatybilności z technologiami należącymi właśnie do spółki z Redmond. Raport opisuje też inne sposoby wykluczania, które mają sens i uzasadnienie tylko w sytuacji, w której zamawiający chce wykluczyć rywali Microsoftu.

Jak wyjść z uzależnienia?

Zależność polskiej administracji od jednego dostawcy (tzw. vendor lock-in) może sugerować, że nie ma żadnej lepszej alternatywy. Jednak, jak pokazuje raport Instrat Foundation, pojedyncze rządy narodowe i lokalne w UE rozpoczynają już procesy wdrażania oprogramowania open source — to chociażby miasto Lyon, austriackie ministerstwo gospodarki czy niemiecki kraj związkowy Szlezwik-Holsztyn.

Potrzebę większego wykorzystania otwartego oprogramowania w administracji publicznej zauważa samo Ministerstwo Cyfryzacji w projekcie Strategii Cyfryzacji Państwa do 2035 r. Tym bardziej potrzebna jest nowa, lepsza polityka zakupowa i przepisy dotyczące zamówień publicznych. Zwłaszcza że stanowią one ogromny strumień finansowania, który mógłby trafiać do europejskich przedsiębiorstw, które zainwestują te środki w Polsce, będą w pełni podległe polskiemu prawu i zapłacą w Polsce podatki. Microsoft sam przyznaje, że nie prowadzi w Polsce prac badawczo-rozwojowych, a jego polskie spółki kontroluje spółka z Irlandii. Temu wszystkiemu towarzyszy potrzeba lepszej edukacji urzędników i poważniejsze traktowanie suwerenności technologicznej. Infrastruktura cyfrowa powinna być traktowana równie serio jak energetyczna czy zbrojeniowa. Jak groźne są skutki uzależnienia się od jednego dostawcy dowiedzieliśmy już, gdy Rosja najechała Ukrainę.

Metodologia raportu Ze względu na obszerność i niejednorodność danych oraz konieczne wykluczenia, finalnie analiza została oparta o 72 postępowania dotyczące zamówień publicznych na dostawy oprogramowania biurowego wszczęte od początku do 24 listopada 2025 r. Projekt jest realizowany w latach 2025–2026 dzięki dofinansowaniu Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach programu „Rządowy Program Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018–2030 PROO”.